Wat is methyleenblauw?

Methyleenblauw is een donkerblauwe kleurstof die al bijna 150 jaar bestaat. De stof werd in 1876 voor het eerst gemaakt, als verfstof voor textiel. Kort daarna ontdekten onderzoekers dat hij ook bruikbaar was in het laboratorium en in de geneeskunde. Die dubbele rol heeft hij tot vandaag gehouden: je vindt methyleenblauw in de microscopie, in de dierenwinkel en in het ziekenhuis.

In dit artikel lees je wat de stof is, hoe hij in elkaar zit en waar hij voor gebruikt wordt. Over de geschiedenis en de chemie achter de kleur staan aparte artikelen.

De stof in het kort

Chemisch heet methyleenblauw methylthioniniumchloride. Het is een zout dat bestaat uit een positief geladen, vlak molecuul en een chloride-ion. De brutoformule is C16H18ClN3S en de molaire massa is ongeveer 320 gram per mol. In de databank PubChem staat de stof onder nummer 6099, en het CAS-nummer is 61-73-4.

Als droge stof is methyleenblauw een donkergroen poeder met een metaalachtige glans. Zodra het oplost in water, kleurt de oplossing intens blauw. Dat gebeurt al bij heel lage concentraties: een paar druppels van een 1% oplossing kleuren een glas water zichtbaar diepblauw.

Een stof die van vorm wisselt

Wat methyleenblauw bijzonder maakt, is dat het een redoxstof is. Het molecuul kan elektronen opnemen en weer afstaan. In de geoxideerde vorm is het blauw. Neemt het elektronen op, dan ontstaat leukomethyleenblauw, en die vorm is kleurloos. Bij contact met zuurstof keert de blauwe vorm vaak weer terug.

Dat wisselen tussen twee vormen verklaart een groot deel van de toepassingen. In het laboratorium gebruikt men het om te zien of er zuurstof of reducerende stoffen aanwezig zijn. In de geneeskunde is het de basis van de werking bij methemoglobinemie, een aandoening van het bloed.

Waar je methyleenblauw tegenkomt

De stof heeft door de jaren heen veel toepassingen gekregen. De belangrijkste:

• Microscopie en laboratorium. Methyleenblauw kleurt cellen en bacteriën, zodat ze onder de microscoop beter zichtbaar zijn. Meer daarover lees je in Gebruik in laboratorium, microscopie en aquarium.
• Aquarium. Aquariumhouders gebruiken het al lang bij viseieren en in quarantainebakken.
• Geneeskunde. In de Europese Unie is methyleenblauw als injectie geregistreerd onder de naam Methylthioninium chloride Proveblue, voor de behandeling van methemoglobinemie die door medicijnen of chemicaliën is veroorzaakt. Het middel wordt in het ziekenhuis gegeven. Zie Methyleenblauw in de geneeskunde.
• Onderzoek. Wetenschappers bestuderen de stof om zijn eigenschappen in cellen. Wat dat onderzoek laat zien, staat in Wat onderzoek zegt over methyleenblauw.

Wat betekent 1%?

Methyleenblauw wordt vaak verkocht als oplossing in water. Het percentage geeft aan hoeveel stof erin zit. Bij een 1% oplossing is dat 1 gram per 100 ml, oftewel 10 mg per ml.

Een standaard druppel uit een glazen pipet is ongeveer 0,05 ml. Eén druppel bevat dus ongeveer 0,5 mg methyleenblauw, en een flesje van 100 ml levert ongeveer 2000 druppels. Dat getal is een benadering: de grootte van een druppel hangt af van de pipet, de temperatuur en hoe je knijpt.

Oplossingen worden gemaakt met gezuiverd water. Een zuivere oplossing bevat naast methyleenblauw alleen dat water. Welke eisen je aan de zuiverheid van de stof zelf kunt stellen, lees je in Kwaliteitsgraden: USP, Ph. Eur. en technisch.

Methyleenblauw herkennen op een etiket

Op verpakkingen kom je verschillende namen tegen. Methylene blue is de Engelse naam, Methylenblau de Duitse. Farmaceutische teksten gebruiken vaak methylthioninium chloride, en in kleurstofcatalogi staat het als C.I. 52015 of Basic Blue 9. Allemaal dezelfde stof.

Let daarnaast op drie gegevens. De concentratie vertelt hoeveel stof er per ml in zit. Het lotnummer koppelt het flesje aan een productiepartij. En de houdbaarheidsdatum zegt tot wanneer de fabrikant de kwaliteit garandeert. Hoe je bij een lotnummer het bijbehorende analysecertificaat leest, staat in Een analysecertificaat (COA) lezen.

Waarom de stof in een donker flesje zit

Methyleenblauw reageert op licht. Onder invloed van licht kan het energie overdragen aan zuurstof, en daardoor kan de stof op den duur veranderen. Daarom wordt een oplossing bewaard in bruin glas. Waarom juist bruin glas, staat in Waarom bruin glas.

Vlekken

Wie met methyleenblauw werkt, merkt al snel hoe sterk het kleurt. Het geeft af op huid, nagels, textiel, hout en voegen. Op de huid verdwijnt de kleur na een paar dagen vanzelf. Op stof en poreuze materialen is het lastiger. Praktische tips staan in Bewaren en vlekken verwijderen.

Een werkzame stof

Methyleenblauw is geen neutrale kleurstof zoals voedingskleurstof. Het heeft een effect in het lichaam, en daarom is het als injectie een geregistreerd geneesmiddel. Die werking brengt ook aandachtspunten mee. De belangrijkste is een wisselwerking met bepaalde antidepressiva. Ook mensen met een tekort aan het enzym G6PD moeten voorzichtig zijn.

Die punten staan uitgebreid, met bronnen, in Veiligheid en wisselwerkingen. Heb je vragen over je gezondheid of over medicijnen, bespreek die dan met een arts of apotheker.

De regels

In Nederland en België mag methyleenblauw als stof of oplossing worden verkocht. Wat niet mag, is een product aanprijzen met beweringen over genezing, behandeling of voorkoming van ziekten, tenzij het als geneesmiddel geregistreerd is. Om die reden vind je in deze kennisbank uitleg en bronnen, maar geen beloftes. Meer hierover in Methyleenblauw en de wet.

Hoe methyleenblauw zich in water gedraagt

Methyleenblauw lost goed op in water. Een druppel van een 1% oplossing in een glas water laat goed zien hoe dat gaat. Eerst zakt de druppel als een donkere wolk naar beneden, omdat een geconcentreerde oplossing iets zwaarder is dan water. Onderweg vormt hij slierten en krullen: daar mengt de stof zich met het water eromheen. Na een tijdje, of na even roeren, is het hele glas gelijkmatig blauw.

Hoe donker het blauw wordt, hangt af van de hoeveelheid. Een enkele druppel geeft een helder, doorzichtig blauw. Bij meer druppels wordt het water zo donker dat er nauwelijks licht doorheen komt. Omdat de kleur zo sterk is, gebruiken laboratoria een meetinstrument om de concentratie precies te bepalen, in plaats van op het oog te schatten.

Veelgehoorde misverstanden

Door de groeiende belangstelling gaan er veel verhalen rond over methyleenblauw. Een paar misverstanden komen we vaak tegen.

"Het is een natuurproduct." Dat klopt niet. Methyleenblauw is in een laboratorium bedacht en wordt synthetisch gemaakt. Dat zegt niets over goed of slecht, maar het is wel de juiste beschrijving.

"Alle methyleenblauw is hetzelfde." Ook dat klopt niet. De stof wordt in verschillende zuiverheden gemaakt, van technische kwaliteit voor verf tot farmaceutische kwaliteit met strenge eisen aan onzuiverheden. Het verschil zie je niet aan de kleur. Het staat op het analysecertificaat.

"Omdat het een geneesmiddel is, is het onschuldig." Juist omdat methyleenblauw een werkzame stof is, heeft het ook risico's. Het is goed om die te kennen, zeker als je medicijnen gebruikt.

Samengevat

Methyleenblauw is een synthetische kleurstof met een lange geschiedenis, een opvallende chemie en een brede inzet: van microscoop en aquarium tot ziekenhuis. Het is een werkzame stof, die in de EU als injectie is geregistreerd tegen methemoglobinemie. Een 1% oplossing bevat 0,5 mg per druppel (10 mg per ml) en hoort in een donker, goed gesloten flesje, buiten bereik van kinderen.