Methyleenblauw in de geneeskunde

Methyleenblauw is niet alleen een kleurstof. In ziekenhuizen is het een geregistreerd geneesmiddel, met een duidelijke toepassing en duidelijke regels. In dit artikel leggen we uit waarvoor artsen het gebruiken, hoe dat werkt en welke voorzorgen daarbij horen. Het is bedoeld als achtergrond: de toepassingen hieronder horen thuis in het ziekenhuis, bij zorgverleners. Voor de geschiedenis van de stof zie Geschiedenis van methyleenblauw.

De geregistreerde toepassing: methemoglobinemie

Rode bloedcellen vervoeren zuurstof met behulp van hemoglobine. Daarin zit ijzer, dat zuurstof kan binden. Soms verandert dat ijzer van vorm, bijvoorbeeld door bepaalde medicijnen of chemicaliën. Het ontstane methemoglobine kan geen zuurstof meer binden. Als het gehalte te hoog wordt, krijgen de weefsels te weinig zuurstof. Dat heet methemoglobinemie. Mensen worden dan blauwig van kleur, kortademig en moe, en in ernstige gevallen is het levensbedreigend.

Het lichaam kan methemoglobine zelf terugzetten, met behulp van enzymen. Methyleenblauw versnelt dat proces. In de rode bloedcel wordt het omgezet in de kleurloze vorm, leukomethyleenblauw. Die geeft elektronen af aan methemoglobine, dat daardoor weer normaal hemoglobine wordt. Hoe die wisseling tussen blauw en kleurloos werkt, staat in Waarom methyleenblauw zo blauw is.

In de Europese Unie is hiervoor sinds mei 2011 het middel Methylthioninium chloride Proveblue geregistreerd, voor volwassenen en kinderen, bij methemoglobinemie die door medicijnen of chemicaliën is veroorzaakt. In de Verenigde Staten is voor dezelfde toepassing een vergelijkbaar middel goedgekeurd onder de naam ProvayBlue.

Hoe het wordt gegeven

Volgens de Europese productinformatie wordt het middel door zorgverleners langzaam in een ader gespoten, over ongeveer vijf minuten. De hoeveelheid wordt afgestemd op het lichaamsgewicht en de leeftijd, en de patiënt wordt daarna gecontroleerd. Het is dus een behandeling onder medisch toezicht, met een steriel product dat speciaal voor injectie is gemaakt.

Wie het niet mag krijgen

De productinformatie noemt een aantal situaties waarin het middel niet gegeven mag worden, onder meer:

• bij overgevoeligheid voor methylthioniniumchloride of andere thiazinekleurstoffen;
• bij een tekort aan het enzym G6PD (glucose-6-fosfaatdehydrogenase), omdat dan rode bloedcellen kunnen worden afgebroken;
• bij een tekort aan het enzym NADPH-reductase;
• bij methemoglobinemie door vergiftiging met nitriet of chloraat.

Bijwerkingen

Als vaak voorkomende bijwerkingen noemt de Europese productinformatie onder meer duizeligheid, tintelingen, een veranderde smaak en misselijkheid. Daarnaast kleuren de huid en de urine blauw of blauwgroen, en kan er pijn optreden op de plek van de injectie. Het verkleuren is een bekend verschijnsel dat na verloop van tijd verdwijnt.

Kleurstof tijdens operaties

Omdat methyleenblauw zo sterk kleurt, gebruiken chirurgen het ook als hulpmiddel om weefsels of verbindingen zichtbaar te maken. Voorbeelden uit de literatuur zijn het opsporen van bijschildklieren en het zichtbaar maken van lekkages of verbindingen tussen organen, zogeheten fistels. De kleurstof wordt dan in een kleine hoeveelheid toegediend door het operatieteam.

Juist bij dit gebruik zijn er meldingen geweest van een ernstige wisselwerking met bepaalde antidepressiva. De Amerikaanse FDA waarschuwde daar in 2011 voor. Een systematisch overzicht van Ng en Cameron uit 2010 beschrijft de gevallen. Daarover meer in Veiligheid en wisselwerkingen.

Onderzoek op de intensive care

Een derde toepassing is in onderzoek en in sommige ziekenhuizen al in gebruik: methyleenblauw bij vasoplegie. Dat is een ernstige, aanhoudende bloeddrukdaling doordat de bloedvaten te ver openstaan, bijvoorbeeld na een hartoperatie of bij een zware infectie. Methyleenblauw grijpt in op een signaalroute die de vaatwand laat ontspannen.

Een meta-analyse van gerandomiseerde onderzoeken, in 2024 gepubliceerd door Pruna en collega's, concludeerde dat methyleenblauw bij ernstig zieke patiënten en patiënten rond een operatie gepaard ging met een lagere sterfte. De onderzoekers wijzen er zelf op dat de afzonderlijke studies klein waren en dat groter onderzoek nodig is. Het gaat bovendien om patiënten op de intensive care, met continue bewaking.

Andere toepassingen in de literatuur

In oudere overzichten, zoals dat van Clifton en Leikin uit 2003, komen nog meer medische toepassingen voor die in bepaalde situaties worden gebruikt of onderzocht. Die lopen uiteen van vergiftigingen tot bijwerkingen van bepaalde kankermedicijnen. Veel daarvan zijn gebaseerd op kleinere reeksen patiënten. Ze laten vooral zien hoe breed artsen de stof in de loop van de tijd hebben ingezet, telkens onder medisch toezicht.

Hoe een geneesmiddel wordt beoordeeld

Voordat een middel als Methylthioninium chloride Proveblue op de markt mag, beoordeelt het Europees Geneesmiddelenbureau EMA een dossier met gegevens over de kwaliteit, de werking en de veiligheid. Voor een middel dat al lang bekend is, kan een deel van dat dossier bestaan uit gepubliceerde literatuur. Na goedkeuring verschijnt er een openbaar beoordelingsrapport, het EPAR, met een samenvatting in begrijpelijke taal en de volledige productinformatie. Iedereen kan dat op de website van de EMA nalezen. Wie wil weten wat er precies over methyleenblauw als geneesmiddel is vastgesteld, vindt daar de meest betrouwbare en volledige bron, in alle officiële talen van de EU.

Ook na de registratie blijft het toezicht doorgaan. Zorgverleners en patiënten kunnen bijwerkingen melden, in Nederland bij het bijwerkingencentrum Lareb, en de fabrikant moet die meldingen verzamelen en beoordelen. Zo zijn in de loop van de tijd de waarschuwingen over de wisselwerking met antidepressiva aangescherpt.

Wat artsen vooraf controleren

Omdat methyleenblauw een werkzame stof is met bekende risico's, lopen artsen voor gebruik een aantal punten na. Ze vragen naar medicijnen die de patiënt gebruikt, vooral antidepressiva. Ze gaan na of er een G6PD-tekort bekend is of vermoed wordt, bijvoorbeeld op basis van afkomst of eerdere klachten. Bij zwangerschap wegen ze voor- en nadelen extra zorgvuldig af. En tijdens en na de toediening houden ze de patiënt in de gaten. Een bijkomend aandachtspunt is dat methyleenblauw de meting van het zuurstofgehalte met een vingerclip kan verstoren, omdat de kleurstof het licht van die meter beïnvloedt.

Het verschil tussen een geneesmiddel en een oplossing

Een geregistreerd geneesmiddel is meer dan de werkzame stof. Het is:

• beoordeeld door een instantie als het Europees Geneesmiddelenbureau, op werkzaamheid, veiligheid en kwaliteit;
• steriel en speciaal gemaakt voor de manier waarop het wordt toegediend;
• voorzien van productinformatie met de juiste hoeveelheid, waarschuwingen en bijwerkingen;
• gemaakt en gecontroleerd volgens de regels voor goede productiepraktijken.

Een 1% oplossing die als stof wordt verkocht, zoals bij BlauweDruppels.nl, is geen geregistreerd geneesmiddel. Wij doen daarom geen uitspraken over medische toepassingen en geven geen gebruiksadvies. Wat de wet daarover zegt, staat in Methyleenblauw en de wet.

Waarom dit relevant is als je een flesje in huis hebt

Ook als je methyleenblauw alleen voor het laboratorium of het aquarium gebruikt, is het goed om te weten dat het een werkzame stof is. De voorzorgen uit de medische wereld, zoals die bij G6PD-tekort en bij antidepressiva, laten zien dat de stof niet onschuldig is. Heb je vragen over je gezondheid of over medicijnen die je gebruikt, bespreek die dan met een arts of apotheker. Neem het flesje of het etiket mee, zodat zij precies weten om welke stof en concentratie het gaat.

Samengevat

In de geneeskunde is methyleenblauw een geregistreerd middel tegen methemoglobinemie, sinds 2011 in de EU. Het wordt in het ziekenhuis als injectie gegeven, afgestemd op het lichaamsgewicht. Artsen gebruiken het daarnaast als kleurstof bij operaties, en op de intensive care wordt het onderzocht bij ernstige bloeddrukdaling. Er gelden duidelijke voorzorgen, onder meer bij G6PD-tekort en bij bepaalde antidepressiva. Een oplossing uit een webshop is geen geneesmiddel, en daar horen geen medische beloftes bij.