Wat onderzoek zegt over methyleenblauw

Over methyleenblauw is de laatste jaren veel geschreven. Op sociale media, in podcasts en op websites lees je de meest uiteenlopende verhalen. Sommige gaan over serieus wetenschappelijk onderzoek, andere over ervaringen van één persoon. Het verschil is niet altijd makkelijk te zien.

In dit artikel zetten we op een rij wat er onderzocht is, wat daaruit blijkt en wat niet. We doen geen uitspraken over wat methyleenblauw voor jou zou doen, want dat kan en mag niemand op basis van dit onderzoek. Wel geven we je handvatten om zelf een studie te beoordelen. Wat de stof is, lees je in Wat is methyleenblauw?.

Soorten onderzoek

Niet elk onderzoek heeft dezelfde bewijskracht. Globaal zijn er vier stappen, van vroeg naar laat.

1. Onderzoek in het laboratorium. Wetenschappers testen een stof op cellen in een kweekschaaltje of op losse eiwitten. Zo ontdek je hoe een stof werkt op het niveau van moleculen. Het zegt nog niets over wat er in een heel lichaam gebeurt.
2. Onderzoek in proefdieren. Een stap verder: werkt het mechanisme ook in een levend organisme, en wat zijn de bijwerkingen? Dieren reageren alleen niet altijd hetzelfde als mensen.
3. Klein onderzoek bij mensen. Een eerste test bij een kleine groep, vaak om de veiligheid en de juiste hoeveelheid te bepalen.
4. Groot, gecontroleerd onderzoek bij mensen. Honderden of duizenden deelnemers, willekeurig verdeeld over een groep met de stof en een groep met een placebo, waarbij deelnemers en onderzoekers niet weten wie wat krijgt. Dit heet een gerandomiseerd, dubbelblind onderzoek. Pas hier kun je iets zeggen over de werkzaamheid bij mensen.

Bij methyleenblauw ligt het zwaartepunt van het onderzoek naar nieuwe toepassingen bij stap 1 en 2. Voor de meeste onderwerpen die online worden besproken, zijn stap 3 en 4 nog niet of beperkt gezet.

Waarom onderzoekers geïnteresseerd zijn

De belangstelling komt voort uit de chemie. Methyleenblauw kan elektronen opnemen en weer afgeven. In cellen kan het daardoor een rol spelen in processen waarbij elektronen worden doorgegeven, zoals in de mitochondriën, de energiecentrales van de cel. Een overzichtsartikel van Rojas en collega's uit 2012 beschrijft dit mechanisme en de resultaten in laboratorium- en dieronderzoek.

Daarnaast remt methyleenblauw een aantal enzymen, waaronder monoamineoxidase A. Dat is een enzym dat onder meer de boodschapperstof serotonine afbreekt. Die eigenschap is vooral belangrijk voor de veiligheid, omdat ze een wisselwerking met bepaalde antidepressiva verklaart. Zie Veiligheid en wisselwerkingen.

Verder is methyleenblauw een fotosensibilisator: in combinatie met licht kan het micro-organismen aantasten. Dat wordt onderzocht in de fotodynamische therapie, bijvoorbeeld voor de huid en het gebit, meestal onder begeleiding van een zorgverlener.

Het onderzoek naar alzheimer

Een van de meest besproken onderzoeksrichtingen is de ziekte van Alzheimer. In laboratoriumonderzoek bleek methyleenblauw het samenklonteren van het eiwit tau te kunnen remmen, een van de kenmerken van de ziekte. Oz en collega's gaven in 2009 een overzicht van de mechanismen die daarbij een rol zouden kunnen spelen.

Op basis daarvan is een verwante stof ontwikkeld, leuco-methylthioninium, afgekort LMTM. Die is getest in een groot fase 3-onderzoek, gepubliceerd in 2016 in het medische tijdschrift The Lancet. Bij 891 mensen met een milde tot matige vorm van alzheimer haalde het onderzoek zijn hoofddoelen niet: in de hoofdanalyse was er geen significant verschil met de controlegroep op geheugen en dagelijks functioneren. Latere analyses van subgroepen hebben discussie opgeleverd, maar die zijn niet opgezet om een werking aan te tonen.

Dit is een goed voorbeeld van hoe onderzoek werkt. Een veelbelovend mechanisme in het laboratorium is geen garantie voor een effect bij mensen.

De hoeveelheid maakt veel uit

Een terugkerend punt in de wetenschappelijke literatuur is dat de effecten van methyleenblauw sterk afhangen van de hoeveelheid. Onderzoekers beschrijven een zogeheten hormetische curve: bij een lage hoeveelheid kan een stof een ander, soms zelfs tegengesteld, effect hebben dan bij een hogere. Voor methyleenblauw zien onderzoekers dat onder meer in het redoxgedrag in de cel.

Dat maakt het onverstandig om resultaten uit een laboratorium, waar hoeveelheden precies worden afgemeten, te vertalen naar gebruik thuis. Het is ook de reden dat in het ziekenhuis de hoeveelheid bij een injectie nauwkeurig wordt afgestemd op het lichaamsgewicht.

Wat wel is aangetoond

Er is één toepassing die in Europa en de Verenigde Staten is beoordeeld en goedgekeurd: methyleenblauw als injectie bij methemoglobinemie. Het gaat om een aandoening van het bloed die ontstaat na blootstelling aan bepaalde medicijnen of chemicaliën. De injectie wordt in het ziekenhuis gegeven door zorgverleners. Daarnaast gebruiken artsen methyleenblauw bij sommige operaties, bijvoorbeeld als kleurstof om weefsel zichtbaar te maken, en wordt het onderzocht bij ernstige bloeddrukdaling tijdens intensieve zorg. Die toepassingen staan in Methyleenblauw in de geneeskunde.

Zo beoordeel je zelf een studie

Kom je een bericht tegen over een nieuw onderzoek, dan helpen deze vragen om het op waarde te schatten.

Bij wie is het onderzocht? Cellen, muizen of mensen? Een kop als "stof beschermt de hersenen" gaat vaak over een celkweek.

Hoeveel deelnemers waren er? Een onderzoek met twaalf mensen kan interessant zijn, maar is te klein om conclusies te trekken.

Was er een controlegroep met placebo? Zonder vergelijking weet je niet of een verandering door de stof komt of door iets anders, zoals verwachting of toeval.

Wie heeft het onderzoek betaald? Belangen zijn niet altijd een probleem, maar horen wel vermeld te worden.

Is het gepubliceerd in een wetenschappelijk tijdschrift met beoordeling door vakgenoten? Een persbericht, een blog of een voorpublicatie is nog niet door andere wetenschappers gecontroleerd.

Wordt het bevestigd door ander onderzoek? Eén studie is een aanwijzing. Een patroon over meerdere onafhankelijke studies is sterker.

Wat is de conclusie van de onderzoekers zelf? Vaak zijn die veel voorzichtiger dan de koppen die erover verschijnen.

Waar onderzoek nu naar kijkt

Het onderzoek staat niet stil. Wetenschappers bestuderen methyleenblauw onder meer bij ernstig zieke patiënten op de intensive care, in de fotodynamische therapie en in het laboratorium als hulpmiddel om processen in cellen te begrijpen. Nieuwe resultaten verwerken we in deze kennisbank, met de datum erbij, zodra ze in wetenschappelijke tijdschriften zijn verschenen.

Ervaringsverhalen

Veel van wat je online leest, zijn persoonlijke ervaringen. Die zijn waardevol om te begrijpen hoe mensen iets beleven, maar ze kunnen geen oorzaak aantonen. Wie iets nieuws probeert, verandert vaak ook andere dingen, en verwachtingen hebben een groot effect op hoe we ons voelen. Daarom bestaat gecontroleerd onderzoek.

Waarom wij geen beloftes doen

BlauweDruppels.nl verkoopt methyleenblauw als 1% oplossing. We doen geen uitspraken over effecten op de gezondheid. Dat mag ook niet: wie een product aanprijst als middel om te genezen, te behandelen of te voorkomen, maakt er volgens de wet een geneesmiddel van. Maar het is ook een eerlijke keuze, want het onderzoek geeft daar geen basis voor. Meer over de regels lees je in Methyleenblauw en de wet.

Heb je een vraag over je gezondheid, over medicijnen die je gebruikt of over een onderzoek dat je tegenkwam, bespreek die dan met je arts of apotheker. Zij kunnen je situatie beoordelen.

Samengevat

Er is veel en interessant onderzoek naar methyleenblauw, maar het meeste gaat over cellen en proefdieren. Een groot onderzoek bij alzheimer met een verwante stof haalde zijn hoofddoelen niet, en de effecten van de stof hangen sterk af van de hoeveelheid. Aangetoond en geregistreerd is het gebruik als injectie bij methemoglobinemie, in het ziekenhuis. Beoordeel nieuwe berichten kritisch: bij wie, hoeveel mensen, met placebo, en wat zeggen de onderzoekers zelf?