H- en P-zinnen en het veiligheidsinformatieblad van methyleenblauw

Wie met methyleenblauw werkt in een laboratorium, op school of in een praktijkruimte, krijgt te maken met een veiligheidsinformatieblad en met H- en P-zinnen. Op het etiket van een fles staan pictogrammen en korte zinnen die zeggen wat het gevaar is en hoe je ermee omgaat. Voor wie niet dagelijks met chemicaliën werkt, kan dat cryptisch overkomen. In dit artikel leggen we uit wat die zinnen betekenen, welke er bij methyleenblauw horen en waarom de indeling per product kan verschillen. De gezondheidskant, zoals bijwerkingen en wisselwerkingen, staat in Veiligheid en wisselwerkingen van methyleenblauw.

Het systeem: de CLP-verordening

In de Europese Unie worden chemische stoffen en mengsels ingedeeld volgens de CLP-verordening. CLP staat voor classification, labelling and packaging: indeling, etikettering en verpakking. De verordening volgt het wereldwijde GHS-systeem van de Verenigde Naties, zodat een gevarensymbool in Nederland hetzelfde betekent als in Japan of Canada.

Uit de indeling van een stof volgen vier dingen op het etiket:

• Gevarenpictogrammen. Ruitvormige symbolen met een rode rand, zoals het uitroepteken voor schadelijke of irriterende stoffen.
• Een signaalwoord. "Waarschuwing" voor minder ernstige gevaren, "Gevaar" voor ernstige.
• H-zinnen. Gevarenaanduidingen, van het Engelse hazard statements. Ze beschrijven wat het gevaar is.
• P-zinnen. Voorzorgsmaatregelen, van het Engelse precautionary statements. Ze vertellen hoe je het gevaar beperkt.

De H-zinnen bij methyleenblauw

Veiligheidsinformatiebladen van leveranciers van methyleenblauw vermelden vrijwel altijd dezelfde basisindeling: acute toxiciteit bij inslikken, categorie 4. Daar hoort de H-zin H302: schadelijk bij inslikken. Het pictogram is het uitroepteken (GHS07) en het signaalwoord is "Waarschuwing".

Een deel van de leveranciers vermeldt daarnaast:

• H315: veroorzaakt huidirritatie.
• H319: veroorzaakt ernstige oogirritatie.
• H335: kan irritatie van de luchtwegen veroorzaken. Dat geldt vooral voor het poeder, dat kan stuiven.

Sommige databanken noemen ook schadelijkheid bij contact met de huid of bij inademing. Waarom die verschillen? Omdat voor methyleenblauw geen Europees geharmoniseerde indeling bestaat. Iedere fabrikant of importeur moet de stof zelf indelen op basis van de beschikbare gegevens, en meldt die indeling aan bij het Europees Agentschap voor chemische stoffen. Daardoor kunnen de bladen van verschillende leveranciers van elkaar afwijken. Voor jou betekent dat: kijk altijd naar het veiligheidsinformatieblad van het product dat je zelf gebruikt.

Poeder of oplossing: waarom de indeling verschilt

Een veiligheidsinformatieblad voor zuiver methyleenblauwpoeder gaat over de stof zelf. Een oplossing is een mengsel: methyleenblauw in water. Voor mengsels rekent de CLP-verordening met de concentratie van de gevaarlijke bestanddelen. Een stof die in zuivere vorm schadelijk is, kan in een verdunde oplossing onder de grens vallen waarboven het mengsel dezelfde indeling krijgt.

Dat betekent niet dat een verdunde oplossing onschuldig is. Methyleenblauw blijft een stof met een farmacologische werking, het kleurt sterk en het hoort buiten bereik van kinderen. Het betekent wel dat je het etiket van een 1% oplossing niet zomaar kunt vergelijken met het blad van het poeder. Hoe de vormen zich tot elkaar verhouden, staat in 1% oplossing, 0,1% of poeder.

De P-zinnen: hoe je er veilig mee werkt

Bij H302 horen in veiligheidsinformatiebladen gangbare voorzorgsmaatregelen zoals:

• P264: na het werken de handen grondig wassen.
• P270: niet eten, drinken of roken tijdens het gebruik.
• P301 + P312: na inslikken bij onwel voelen een antigifcentrum of arts raadplegen.
• P330: de mond spoelen.
• P501: inhoud en verpakking afvoeren volgens de lokale regels.

Bij irritatie van ogen en huid komen daar zinnen bij over het dragen van handschoenen en oogbescherming en over het spoelen van de ogen met water. Voor wie met poeder werkt, is het belangrijk om stof niet in te ademen en te werken op een plek met goede ventilatie.

Het veiligheidsinformatieblad: zestien rubrieken

Een veiligheidsinformatieblad, vaak nog MSDS genoemd, heeft in de EU een vaste opbouw. De REACH-verordening schrijft zestien rubrieken voor. De belangrijkste voor dagelijks gebruik:

• Rubriek 1, Identificatie van de stof en de leverancier, met een noodnummer.
• Rubriek 2, Identificatie van de gevaren: de indeling, het pictogram en de H- en P-zinnen.
• Rubriek 3, Samenstelling: welke stoffen erin zitten en in welke concentratie, met het CAS-nummer. Voor methyleenblauw is dat 61-73-4.
• Rubriek 4, Eerstehulpmaatregelen: wat te doen bij contact met huid of ogen, bij inademen en bij inslikken.
• Rubriek 7, Hantering en opslag: hoe je het veilig gebruikt en bewaart.
• Rubriek 8, Maatregelen ter beheersing van blootstelling: welke beschermingsmiddelen je draagt.
• Rubriek 13, Instructies voor verwijdering: hoe je resten en verpakking afvoert.

De overige rubrieken gaan over brand, ongevallen, fysische eigenschappen, stabiliteit, toxicologie, milieu, transport en regelgeving. Een veiligheidsinformatieblad is bedoeld voor professionele gebruikers, maar het is ook voor particulieren de meest complete bron over hoe je veilig met een stof omgaat.

Etiket en veiligheidsinformatieblad: wat is het verschil?

Het etiket is de korte versie. Daar staan het pictogram, het signaalwoord en de belangrijkste H- en P-zinnen, zodat je in één oogopslag ziet waar je op let. Het veiligheidsinformatieblad is de lange versie, met alle gegevens over eerste hulp, opslag, bescherming en afvoer. Een leverancier die aan beroepsmatige gebruikers levert, moet zo'n blad meegeven. Werk je op school of in een laboratorium, dan hoort het blad op een vaste plek te liggen waar iedereen het kan vinden.

Praktisch: zo werk je veilig met methyleenblauw

Los van de formele indeling zijn er een paar vuistregels die bij methyleenblauw altijd gelden.

• Bescherm je handen. Methyleenblauw kleurt de huid blauw. Draag nitril handschoenen.
• Bescherm je ogen. Een spat in het oog is pijnlijk en irriterend. Spoel dan direct met veel lauw water.
• Bescherm je werkplek. Leg een ondergrond neer die tegen vlekken kan. Hoe je vlekken verwijdert, staat in Methyleenblauw bewaren en vlekken verwijderen.
• Bewaar het goed. Donker, koel, goed afgesloten en buiten bereik van kinderen.
• Gooi resten niet zomaar weg. Lever kleine hoeveelheden in bij het klein chemisch afval van je gemeente.

Bij een ongeluk

Heeft iemand methyleenblauw ingeslikt of is het in de ogen gekomen? Bel bij twijfel de huisarts of de huisartsenpost. Die kan zo nodig het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum raadplegen. In België kun je zelf het Antigifcentrum bellen op 070 245 245. Bij acute nood bel je 112. Neem het flesje of het etiket mee, zodat duidelijk is om welke stof en welke concentratie het gaat.

Ook als er niets aan de hand lijkt: methyleenblauw kleurt urine blauwgroen. Dat is bekend uit de productinformatie van het geregistreerde geneesmiddel en is geen reden tot paniek, maar het is wel een teken dat de stof is opgenomen. Meer over bekende reacties staat in Bijwerkingen van methyleenblauw.

Over Blue Magic

Blue Magic is een 1% oplossing van methyleenblauw in een bruin glazen flesje van 100 ml met glazen pipet. Op het etiket staan de gegevens van de fabrikant, het lotnummer en de waarschuwingen die bij het product horen. Het is bedoeld voor non-food toepassingen. Wat er precies in het flesje zit, lees je in Blue Magic (awakening): wat er in het flesje zit. De wettelijke achtergrond staat in Methyleenblauw en de wet.

In het kort

In de EU worden chemicaliën ingedeeld volgens de CLP-verordening, met pictogrammen, een signaalwoord en H- en P-zinnen. Voor methyleenblauw vermelden veiligheidsinformatiebladen meestal H302, schadelijk bij inslikken, soms aangevuld met irritatie van huid, ogen en luchtwegen. Omdat er geen geharmoniseerde indeling is, verschillen de bladen per leverancier, en een verdunde oplossing kan anders zijn ingedeeld dan het poeder. Kijk dus altijd naar het blad van je eigen product, draag handschoenen en oogbescherming, en weet wie je belt bij een ongeluk.