Waarom is methyleenblauw blauw?

Waarom methyleenblauw blauw is, bij welke golflengte het licht absorbeert en waarom de kleur verandert met de concentratie. Uitgelegd met het absorptiespectrum.

Een rij cuvetten met blauwe oplossingen van licht naar donker voor een spectrofotometer in een laboratorium

Methyleenblauw is blauw. Dat lijkt vanzelfsprekend, maar achter die kleur zit een precieze verklaring, en die verklaring zegt veel over hoe je methyleenblauw meet, verdunt en vergelijkt. In dit artikel leggen we uit waarom methyleenblauw blauw is, wat een absorptiespectrum is en waarom de kleur verandert als je de oplossing sterker of zwakker maakt. Hoe de bouw van het molecuul de kleur bepaalt, lees je in Chemie en kleur.

Kleur is wat overblijft

Wit licht bevat alle kleuren van de regenboog. Valt dat licht op een stof, dan kan de stof een deel ervan opnemen, of absorberen. Wat niet wordt opgenomen, gaat door of wordt teruggekaatst, en dat zien wij als de kleur van de stof.

Methyleenblauw absorbeert vooral rood en oranje licht. Wat overblijft, is het blauwe en een deel van het groene licht. Daarom zien wij een oplossing van methyleenblauw als diepblauw.

Het absorptiespectrum

Een absorptiespectrum is een grafiek die laat zien hoeveel licht een stof opneemt bij elke golflengte. Je meet het met een spectrofotometer: een apparaat dat licht van één golflengte door een oplossing stuurt en meet hoeveel er aan de andere kant uitkomt. Door dat voor alle golflengten van het zichtbare licht te doen, ontstaat een curve.

Bij methyleenblauw in een verdunde waterige oplossing heeft die curve een duidelijke piek rond 664 nanometer. Dat is rood licht. Naast die hoofdpiek is er een kleinere schouder bij een kortere golflengte. Die schouder is belangrijk, want hij vertelt iets over hoe de moleculen zich in de oplossing gedragen.

Losse moleculen, paartjes en groepjes

Methyleenblauw is een vlak molecuul met een positieve lading. In water hebben die vlakke moleculen de neiging tegen elkaar aan te gaan liggen, als een stapeltje munten. Twee moleculen samen heten een dimeer, en bij hogere concentraties ontstaan ook grotere groepjes.

Een dimeer absorbeert licht bij een kortere golflengte dan een los molecuul. Hoe meer dimeren er in een oplossing zitten, hoe sterker de schouder in het spectrum wordt en hoe zwakker de hoofdpiek in verhouding.

Fernández-Pérez en Marbán onderzochten in 2020 in ACS Omega wat er gebeurt bij nog hogere concentraties. Hun analyse liet zien dat er naast dimeren ook grotere groepjes ontstaan, met elk een eigen bijdrage aan het spectrum. Jalili-Jahani en collega's brachten in 2023 in Spectrochimica Acta A in kaart hoe die vorming afhangt van de omstandigheden, zoals de temperatuur en de aanwezigheid van andere stoffen.

Wat dit betekent voor de kleur

Door die groepjes verandert de tint van een oplossing met de concentratie. Een sterk verdunde oplossing is helder blauw. Een geconcentreerde oplossing kan er donkerder en iets paarser uitzien, omdat de groepjes ander licht absorberen.

Situatie Wat er in de oplossing zit Wat je ziet
Sterk verdund Vooral losse moleculen Helder blauw
Gemiddeld Losse moleculen en dimeren Diepblauw
Geconcentreerd Veel dimeren en groepjes Donker, iets paarser

Meten: werk verdund

Als je de concentratie van methyleenblauw wilt meten met een spectrofotometer, gebruik je een verband dat de wet van Lambert-Beer heet: hoe meer stof, hoe meer licht er wordt geabsorbeerd. Dat verband is alleen recht zolang de moleculen zich hetzelfde gedragen.

Omdat methyleenblauw bij hogere concentraties groepjes vormt, klopt dat rechte verband dan niet meer. De vuistregel is daarom: meet in een verdunde oplossing, waarin vooral losse moleculen zitten, en meet bij de hoofdpiek rond 664 nanometer. Verdun een sterke oplossing eerst, meet, en reken terug.

Wat de kleur niet zegt

De kleur vertelt iets over hoeveel methyleenblauw er ongeveer in een oplossing zit. Over de zuiverheid zegt ze niets. Verwante kleurstoffen, zoals azuur B, hebben een kleur en een spectrum die erop lijken. Een oplossing met een mengsel van methyleenblauw en verwanten kan er voor het oog hetzelfde uitzien als een zuivere oplossing.

Om te weten wat er werkelijk in een product zit, is een analyse nodig, bijvoorbeeld met chromatografie, die de stoffen van elkaar scheidt. Hoe je de uitkomst leest, staat in Een analysecertificaat (COA) lezen.

Licht en houdbaarheid

Licht wordt niet alleen geabsorbeerd, het kan methyleenblauw op den duur ook afbreken. Een oplossing die lang in fel licht staat, kan langzaam bleker worden of van tint veranderen. Daarom wordt methyleenblauw in donker glas bewaard. Waarom dat helpt, lees je in Waarom bruin glas.

Een praktische vergelijking

Wil je twee oplossingen van methyleenblauw vergelijken, bijvoorbeeld om te zien of ze dezelfde sterkte hebben, verdun ze dan allebei op dezelfde manier en vergelijk ze naast elkaar tegen een witte achtergrond. Twee onverdunde, sterk gekleurde oplossingen zijn voor het oog vrijwel niet te onderscheiden, omdat ze allebei bijna al het rode licht absorberen. Pas na verdunning wordt een verschil zichtbaar.

Het spectrum als vingerafdruk

Voor een laboratorium is het absorptiespectrum meer dan een verklaring van de kleur. Het werkt als een vingerafdruk. Een oplossing met de verwachte hoofdpiek en schouder op de juiste plaats is in elk geval een oplossing van een thiazinekleurstof in de verwachte vorm. Wijkt de piek af, of is de verhouding tussen piek en schouder anders dan verwacht bij die concentratie, dan is dat een reden om verder te kijken.

Het spectrum vervangt een volledige analyse niet, maar het is een snelle eerste controle die in een paar minuten te doen is. Daarom hoort een spectrofotometer tot de standaarduitrusting van veel laboratoria die met kleurstoffen werken.

Waarom het oplosmiddel ertoe doet

Het spectrum van methyleenblauw hangt ook af van waar het in is opgelost. In water vormen de moleculen makkelijk groepjes, omdat de vlakke, geladen moleculen elkaar opzoeken. In een oplosmiddel zoals alcohol gebeurt dat minder, waardoor het spectrum dichter bij dat van losse moleculen blijft. Ook andere stoffen in de oplossing, zoals zouten of oppervlakteactieve stoffen, kunnen beïnvloeden hoeveel groepjes er ontstaan.

Voor wie metingen wil vergelijken, betekent dit: vergelijk alleen oplossingen in hetzelfde oplosmiddel en onder dezelfde omstandigheden. Een meting in water en een meting in alcohol zijn niet zomaar naast elkaar te leggen.

Temperatuur

De vorming van groepjes hangt ook af van de temperatuur. Bij een hogere temperatuur bewegen de moleculen sneller en vallen groepjes makkelijker uit elkaar. Een warme oplossing kan daardoor iets anders kleuren dan dezelfde oplossing in de koelkast. Bij nauwkeurige metingen houdt een laboratorium de temperatuur daarom constant, en vermeldt het bij welke temperatuur gemeten is.

Een eenvoudige proef om het zelf te zien

Je kunt het effect van verdunnen zonder apparatuur zien. Neem drie glazen met water. Doe in het eerste een paar druppels van een 1% oplossing, in het tweede de helft daarvan en in het derde nog minder. Houd ze tegen een wit vel papier in daglicht. Het eerste glas is donker en bijna ondoorzichtig, het tweede diepblauw, het derde helder lichtblauw. Pas bij de lichtere glazen zie je de echte tint van methyleenblauw, omdat er genoeg licht doorheen komt om de kleur te beoordelen.

Samengevat

Methyleenblauw is blauw omdat het rood en oranje licht absorbeert, met een piek rond 664 nanometer. Bij hogere concentraties vormen de moleculen paartjes en groepjes die bij een andere golflengte absorberen, waardoor de tint verschuift en het verband tussen kleur en hoeveelheid minder recht wordt. Meet daarom altijd verdund. En onthoud dat de kleur iets zegt over de hoeveelheid, maar niets over de zuiverheid.

Veelgestelde vragen

Bij welke golflengte absorbeert methyleenblauw?

In een verdunde waterige oplossing ligt de hoogste piek rond 664 nanometer, in het rode deel van het spectrum. Daarnaast is er een kleinere schouder bij een kortere golflengte, die sterker wordt als moleculen paartjes vormen.

Waarom ziet een geconcentreerde oplossing er anders uit dan een verdunde?

In een geconcentreerde oplossing liggen veel moleculen tegen elkaar aan als paartjes of groepjes. Die absorberen licht bij een iets andere golflengte dan losse moleculen. Daardoor verandert de tint, en is het verband tussen kleur en hoeveelheid niet meer recht.

Kan ik aan de kleur zien of methyleenblauw zuiver is?

Nee. Verwante kleurstoffen en sommige onzuiverheden geven een vergelijkbare kleur. Alleen een analyse, bijvoorbeeld met chromatografie, laat zien wat er precies in zit.

Blue Magic · methyleenblauw 1%Weet wat er in je flesje zit.
  • Onafhankelijk getest door BAV Institut op lood, cadmium, kwik en arseen: niet aantoonbaar
  • Lotnummer en houdbaarheidsdatum op elk flesje
  • 100 ml in bruin glas met glazen pipet, ongeveer 2.000 druppels: 2,0 cent per druppel
  • Werkdagen vóór 18:00 besteld, dezelfde dag verzonden. Gratis vanaf €50,00

Bronnen

  1. Fernández-Pérez A, Marbán G. Visible Light Spectroscopic Analysis of Methylene Blue in Water; What Comes after Dimer? ACS Omega, 2020 (PMID 33251415).
  2. Jalili-Jahani N, Abdollahi H e.a. Spectrophotometric thermodynamic analysis of methylene blue aggregation in water by chemometrics. Spectrochim Acta A, 2023 (PMID 37506453).
  3. PubChem, Methylene Blue (CID 6099), National Center for Biotechnology Information.

Dit artikel is informatief en geen medisch advies. Overleg bij vragen over gezondheid of medicijnen met een arts of apotheker.

Lees ook