Paul Ehrlich en methyleenblauw: een kleurstof in de geschiedenis van de wetenschap
Hoe Paul Ehrlich met methyleenblauw cellen zichtbaar maakte en het idee van een stof die gericht bindt ontwikkelde. Een stuk wetenschapsgeschiedenis.

Methyleenblauw begon als textielverf. Dat het daarna een plek kreeg in de wetenschap, heeft veel te maken met één man: Paul Ehrlich. Deze Duitse arts en onderzoeker werkte eind negentiende eeuw met synthetische kleurstoffen en zag er iets in wat anderen over het hoofd zagen. In dit artikel vertellen we het verhaal van Ehrlich en methyleenblauw, als stuk wetenschapsgeschiedenis. Het bredere verhaal van methyleenblauw staat in De geschiedenis van methyleenblauw.
Een tijd van nieuwe kleurstoffen
In de tweede helft van de negentiende eeuw veranderde de chemische industrie snel. Fabrieken in Duitsland en Engeland leerden kleurstoffen maken uit steenkoolteer, in plaats van ze uit planten en dieren te halen. Die synthetische kleurstoffen waren goedkoper, feller en betrouwbaarder. Ze waren bedoeld voor textiel, maar onderzoekers in laboratoria ontdekten al snel dat ze ook iets anders konden: cellen en weefsel zichtbaar maken onder de microscoop.
Methyleenblauw was een van die nieuwe kleurstoffen. Het werd in 1876 gesynthetiseerd door de chemicus Heinrich Caro bij het Duitse chemiebedrijf BASF.
Wie was Paul Ehrlich?
Paul Ehrlich werd geboren in 1854 in Silezië, toen onderdeel van Pruisen. Al tijdens zijn studie geneeskunde was hij gefascineerd door kleurstoffen. Hij zag hoe verschillende kleurstoffen verschillende delen van een weefsel kleurden, en vroeg zich af waarom. Die vraag zou hem zijn hele loopbaan bezighouden.
Zijn werk besloeg meerdere terreinen: de kleuring van bloed en weefsel, de immunologie en later de ontwikkeling van stoffen die gericht op een doel werken. In 1908 kreeg hij samen met de Russische onderzoeker Ilja Metsjnikov de Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde, voor hun werk over immuniteit. De Nobelprijsorganisatie beschrijft zijn leven en werk in een uitgebreide biografie.
Kleurstoffen die kiezen
Het belangrijkste wat Ehrlich met kleurstoffen ontdekte, was dat ze kiezen. Een kleurstof kleurt niet alles even sterk. Hij bindt zich aan sommige structuren in een cel en laat andere ongemoeid. Methyleenblauw kleurde bijvoorbeeld bepaalde onderdelen van cellen en zenuwweefsel duidelijk, terwijl andere onderdelen kleurloos bleven.
Ehrlich gebruikte die selectiviteit om structuren te onderscheiden die tot dan toe onzichtbaar waren. Door verschillende kleurstoffen te combineren, kon hij verschillende soorten cellen in het bloed uit elkaar houden. Dat werk legde een basis voor de manier waarop bloed nog steeds onder de microscoop wordt onderzocht.
Van kleuren naar een groter idee
Uit dat werk groeide een groter idee. Als een kleurstof zich aan één soort structuur kan binden en aan andere niet, kan een stof dan ook gericht op één doel werken, zonder de rest te raken? Ehrlich sprak in dat verband over een stof die als een kogel precies zijn doel raakt.
Gensini en Conti beschreven in 2007 in het Journal of Infection hoe dat idee zijn werk richting gaf. Het begon met de observatie onder de microscoop, met kleurstoffen zoals methyleenblauw, en groeide uit tot een denkwijze die later in de farmacologie veel invloed had.
Methyleenblauw en het bloedonderzoek
Ook in de geschiedenis van het bloedonderzoek speelt methyleenblauw een rol. Krafts en Hempelmann schetsten in 2011 in Parasitology Research de levens van de onderzoekers die de bloedkleuringen ontwikkelden. Methyleenblauw en zijn verwanten waren daarin een belangrijk ingrediënt, vaak in combinatie met een rode kleurstof. Die combinaties maakten het mogelijk om in een bloeduitstrijkje verschillende cellen en ook parasieten te zien.
Waarom dit verhaal ertoe doet
Het verhaal van Ehrlich en methyleenblauw laat zien hoe een stof uit de ene wereld een plek krijgt in een andere. Een textielverf werd een gereedschap voor de wetenschap. Dat patroon zie je bij methyleenblauw vaker. Vandaag is de stof weer in een nieuwe wereld beland: die van biohackers, die vooral geïnteresseerd zijn in Ehrlichs oude ontdekking dat methyleenblauw zenuwcellen opzoekt. Over die trend lees je meer in Methyleenblauw voor biohackers.
Het verhaal laat ook zien waarom zuiverheid ertoe doet. Ehrlich werkte met kleurstoffen waarvan de samenstelling per partij kon verschillen. Wie met kleurstoffen werkt, merkt dat een onzuivere kleurstof andere resultaten geeft. Dat geldt vandaag nog net zo. Hoe je zuiverheid controleert, staat in Een analysecertificaat (COA) lezen.
Een tijdlijn
| Jaar | Gebeurtenis |
|---|---|
| 1854 | Paul Ehrlich wordt geboren |
| 1876 | Heinrich Caro synthetiseert methyleenblauw bij BASF, als textielverf |
| Jaren 1880 | Ehrlich werkt met methyleenblauw en andere kleurstoffen om cellen en weefsel te kleuren |
| 1908 | Ehrlich en Metsjnikov krijgen de Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde |
| 1915 | Paul Ehrlich overlijdt |
Wat we niet beweren
Dit artikel gaat over geschiedenis. Ehrlich en zijn tijdgenoten deden onderzoek met de kennis en de middelen van hun tijd. Wat zij met kleurstoffen deden, zegt niets over hoe methyleenblauw vandaag gebruikt mag of moet worden. Methyleenblauw dat je los koopt, is een chemische stof. Wat de wet daarover zegt, lees je in Methyleenblauw en de wet.
De werkplaats van een onderzoeker
Hoe zag het werk van een onderzoeker als Ehrlich er in de praktijk uit? Een laboratorium in die tijd was klein, met een microscoop, een rij flesjes met kleurstoffen, glazen plaatjes en een spiritusbrander. Een onderzoeker maakte een dun laagje weefsel of een druppel bloed op een glaasje, liet het drogen, kleurde het met een kleurstof en spoelde het overtollige af. Daarna keek hij onder de microscoop wat er gekleurd was en wat niet.
Het werk was geduldig en herhalend. Kleine verschillen in de sterkte van de kleurstof, de tijd dat die inwerkte of de manier van spoelen gaven andere resultaten. Ehrlich schreef zijn waarnemingen nauwkeurig op en vergeleek kleurstoffen met elkaar. Juist die systematische aanpak maakte dat hij patronen zag die anderen ontgingen.
Wat er van die periode overbleef
Veel van wat in die jaren werd ontwikkeld, wordt in een of andere vorm nog steeds gebruikt. Kleuringen van bloed en weefsel bestaan nog, verfijnd en gestandaardiseerd, maar gebaseerd op hetzelfde principe: een kleurstof die zich aan bepaalde structuren bindt. Ook het idee van een stof die gericht op één doel werkt, bleef een richtinggevend begrip in de wetenschap.
Methyleenblauw zelf bleef al die tijd in gebruik, in steeds nieuwe toepassingen. Dat een kleurstof uit 1876 nog in moderne laboratoria staat, zegt iets over hoe bruikbaar de stof is.
Zelf verder lezen
Wie meer wil weten, kan het beste bij de bronnen beginnen. De Nobelprijsorganisatie heeft een uitgebreide biografie van Ehrlich online, met zijn opleiding, zijn loopbaan en de achtergrond van zijn prijs. Het artikel van Gensini en Conti geeft een overzicht van zijn wetenschappelijke bijdragen en hoe ze samenhangen. Het stuk van Krafts en Hempelmann vertelt over de onderzoekers achter de bloedkleuringen, met Ehrlich als een van de hoofdpersonen. Samen geven ze een goed beeld van een periode waarin kleurstoffen de wetenschap letterlijk kleur gaven.
Let bij het lezen op het verschil tussen wat toen werd waargenomen en wat we nu weten. De wetenschap is sindsdien ver gekomen, en veel ideeën uit die tijd zijn verfijnd of herzien. Juist daarom is het interessant om te zien hoe een eenvoudige observatie onder de microscoop het begin kon zijn van een heel nieuw denkraam.
Samengevat
Paul Ehrlich gebruikte eind negentiende eeuw methyleenblauw en andere synthetische kleurstoffen om cellen en weefsel zichtbaar te maken. Zijn ontdekking dat kleurstoffen kiezen, en zich aan sommige structuren binden en aan andere niet, werd de basis van zijn verdere werk en van een denkwijze die lang invloed had. Methyleenblauw, ooit een textielverf, kreeg zo een vaste plek in de geschiedenis van de wetenschap.
Veelgestelde vragen
Wie was Paul Ehrlich?
Een Duitse arts en wetenschapper (1854 tot 1915) die bekend werd door zijn werk met kleurstoffen, immunologie en de ontwikkeling van stoffen die gericht op een doel werken. In 1908 kreeg hij de Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde.
Wat had Ehrlich met methyleenblauw te maken?
Hij gebruikte methyleenblauw en andere synthetische kleurstoffen om cellen en weefsel te kleuren. Daarbij zag hij dat een kleurstof zich aan sommige structuren bindt en aan andere niet. Dat inzicht werd een rode draad in zijn onderzoek.
Is methyleenblauw toen voor het eerst gemaakt?
Nee. Methyleenblauw werd in 1876 gesynthetiseerd door Heinrich Caro, als kleurstof voor de textielindustrie. Ehrlich gebruikte het later in de wetenschap. Meer daarover staat in ons artikel over de geschiedenis van methyleenblauw.
- Onafhankelijk getest door BAV Institut op lood, cadmium, kwik en arseen: niet aantoonbaar
- Lotnummer en houdbaarheidsdatum op elk flesje
- 100 ml in bruin glas met glazen pipet, ongeveer 2.000 druppels: 2,0 cent per druppel
- Werkdagen vóór 18:00 besteld, dezelfde dag verzonden. Gratis vanaf €50,00
Bronnen
- Gensini GF, Conti AA e.a. The contributions of Paul Ehrlich to infectious disease. J Infect, 2007 (PMID 16567000).
- Krafts K, Hempelmann E e.a. In search of the malarial parasite: biographical sketches of the blood stain contributors. Parasitol Res, 2011 (PMID 21660627).
- The Nobel Prize, Paul Ehrlich, biographical.


