Methyleenblauw in aquarium en vijver: waarvoor en waar je op let

In de aquariumhobby is methyleenblauw een oude bekende. Al tientallen jaren staat het in aquariumwinkels, meestal als blauwe druppels in een klein flesje. Wie vissen kweekt of eieren laat uitkomen, heeft er vaak een flesje van op de plank. Toch is het geen middel dat je zomaar in elk aquarium giet. Het kleurt alles blauw, het heeft invloed op het filter en kleine waterdieren zijn er gevoelig voor. In dit artikel zetten we op een rij waarvoor aquariumhouders methyleenblauw gebruiken, waar je op let en waarom een vijver een ander verhaal is. Voor de andere toepassingen in laboratorium en microscopie zie Methyleenblauw in laboratorium, microscopie en aquarium.

Waarvoor methyleenblauw in het aquarium wordt gebruikt

Visseneieren

De bekendste toepassing is bij visseneieren. Eieren die niet bevrucht zijn, gaan snel schimmelen, en die schimmel kan overslaan op gezonde eieren. Aquariumproducten met methyleenblauw worden aangeboden om schimmel op eieren te remmen. Kwekers zetten de eieren daarvoor vaak in een apart bakje met licht blauw gekleurd water. De blauwe kleur heeft nog een praktisch voordeel: het licht wordt gedempt, en sommige eieren ontwikkelen zich liever in het halfdonker.

Schimmel en oppervlakkige problemen

Daarnaast worden aquariumproducten met methyleenblauw aangeboden bij oppervlakkige schimmel en bij bepaalde huidproblemen bij vissen. Fabrikanten noemen het soms als alternatief voor malachietgroen, een ander middel dat in de hobby gebruikt werd, bij vissen die daar gevoelig voor zijn. Methyleenblauw werkt volgens die productinformatie vooral aan de buitenkant van de vis en in het water.

Na transport

Sommige aquariumhouders gebruiken methyleenblauw in een quarantainebak, als vissen net zijn aangekocht en nog niet bij de rest mogen. Een aparte bak geeft rust, voorkomt dat ziektes zich verspreiden en maakt het makkelijker om de vissen in de gaten te houden.

Bij al deze toepassingen geldt: volg de gebruiksaanwijzing van het aquariumproduct. Aquariummiddelen zijn sterk verdund en hebben een gebruiksaanwijzing voor het water. Een geconcentreerde oplossing zoals een 1% oplossing is daar niet voor gemaakt, en wie zelf gaat verdunnen, loopt het risico op een veel te hoge of te lage concentratie.

Waarom je het liefst een aparte bak gebruikt

Het filter

Een aquarium draait op bacteriën. In het filter en op de bodem leven nitrificerende bacteriën die ammoniak uit vissenpoep omzetten in minder schadelijke stoffen. Zonder die bacteriën loopt het ammoniakgehalte op, en dat is gevaarlijk voor vissen.

Methyleenblauw remt die bacteriën. Onderzoek naar nitrificerende micro-organismen heeft laten zien dat methyleenblauw hun activiteit vermindert, waarbij verschillende groepen verschillend reageren. In de praktijk betekent dat: wie methyleenblauw in het hoofdaquarium doet, kan het biologische evenwicht verstoren. Dat is precies de reden dat veel aquariumhouders kiezen voor een aparte behandelbak zonder biologisch filter, met goede beluchting en regelmatige waterverversing.

Kleine waterdieren

Niet alleen bacteriën zijn gevoelig. Onderzoek bij watervlooien (Daphnia magna), een veelgebruikt proefdier voor waterkwaliteit, liet zien dat methyleenblauw de groei, de voortplanting en de fysiologie van deze diertjes aantast. Wie garnalen, slakken of andere ongewervelde dieren in het aquarium heeft, houdt daar rekening mee. Ook voor die dieren is een aparte bak voor de vissen de veiligste keuze.

Planten

Aquariumplanten kunnen slecht reageren op methyleenblauw. Het water wordt blauw en laat minder licht door, en sommige planten verliezen blad. Ook dat pleit voor een aparte bak.

Het kleurt alles blauw

Methyleenblauw is in de eerste plaats een kleurstof. Siliconen naden, decoratie, filtermateriaal, slangen en plastic kunnen blauw verkleuren, en dat gaat er lang niet altijd meer uit. Ook handen, kleding en een houten aquariummeubel krijgen snel een vlek. Werk dus met handschoenen en leg iets onder het bakje. Wat je doet bij een vlek, staat in Methyleenblauw bewaren en vlekken verwijderen.

Na afloop: het blauw weer uit het water

Wie klaar is met een behandelbak, wil het water weer helder. De gangbare aanpak bij aquariumhouders is een flinke waterverversing, eventueel in een paar rondes. Daarnaast gebruiken veel aquariumhouders actieve kool in het filter. Actieve kool bindt kleurstoffen, en methyleenblauw is precies dat: een kleurstof. Zet je de vissen daarna terug in het hoofdaquarium, laat ze dan niet met blauw water en al overgaan. Schep ze over met een netje, zodat er zo weinig mogelijk methyleenblauw meekomt naar het filter met de nuttige bacteriën.

Het bakje zelf maak je schoon met warm water. Plastic en siliconen kunnen een blauwe waas houden. Veel aquariumhouders houden daarom een aparte bak, een apart netje en aparte slangen aan voor behandelingen, zodat het hoofdaquarium er niet mee in aanraking komt.

En de vijver?

In een vijver ligt het lastiger. Een vijver bevat vaak duizenden liters water, met veel planten, een groot filter en een eigen ecosysteem van insecten, slakken en micro-organismen. Een middel door de hele vijver verdelen betekent dat je het hele systeem belast, terwijl het probleem vaak bij een paar vissen zit.

Vijverhouders kiezen daarom meestal voor een aparte bak of ton waarin ze de vissen tijdelijk zetten. Dat is ook beter controleerbaar: je weet hoeveel water er in de bak zit, je kunt het water verversen en je ziet hoe de vissen reageren. In een vijver zou de concentratie ongelijk verdeeld zijn, afhankelijk van stroming, planten en temperatuur.

Daarnaast gaat het in een vijver soms om vissen die gegeten worden, of om dieren die in het wild terechtkomen. Ook dat is een reden voor terughoudendheid.

Vissen die gegeten worden

Aquariumproducten met methyleenblauw vermelden dat ze niet bedoeld zijn voor vissen die voor consumptie bestemd zijn. In de Europese Unie geldt voor middelen bij voedselproducerende dieren een strikt kader. Verordening (EU) nr. 37/2010 legt vast welke farmacologisch werkzame stoffen bij die dieren gebruikt mogen worden en welke resten er maximaal in voedsel mogen zitten. Daarnaast worden resten van verboden middelen in vis gecontroleerd. Kortom: methyleenblauw is iets voor siervissen in de hobby, niet voor vis op het bord.

Methyleenblauw in de hobby en daarbuiten

De toepassing in het aquarium is een mooi voorbeeld van hoe veelzijdig methyleenblauw is. Dezelfde stof die in het aquarium tegen schimmel wordt ingezet, wordt in het laboratorium gebruikt om cellen te kleuren en in het ziekenhuis als geregistreerd geneesmiddel. Overzichtsartikelen beschrijven die brede geschiedenis, van textielverf tot laboratorium en kliniek. Meer daarover in Geschiedenis van methyleenblauw.

Wie het aquarium ziet als proeftuin, merkt ook iets wat in de rest van deze kennisbank terugkomt: methyleenblauw doet iets met levende cellen. Dat maakt het nuttig, maar het vraagt ook om zorgvuldigheid. Wat bij vissen werkt, werkt ook op bacteriën die je juist wilt houden.

Over ons eigen product

Blue Magic is een 1% oplossing van methyleenblauw in een bruin glazen flesje met glazen pipet. Het is geen geregistreerd aquariummiddel en er zit geen gebruiksaanwijzing voor vissen bij. Wie een aquarium wil behandelen, gebruikt het beste een product dat daarvoor gemaakt is, met een concentratie en een gebruiksaanwijzing voor het water. Wat er precies in Blue Magic zit en hoe het verpakt is, staat in Blue Magic (awakening): wat er in het flesje zit.

In het kort

Methyleenblauw wordt in de aquariumhobby vooral gebruikt tegen schimmel op visseneieren en bij oppervlakkige problemen bij vissen. Het remt ook de nuttige bacteriën in het filter, schaadt kleine waterdieren en kleurt siliconen, planten en decoratie. Daarom gebruiken veel aquariumhouders een aparte bak. In een vijver is dat nog belangrijker vanwege het grote volume en het hele ecosysteem. Gebruik een aquariumproduct met een gebruiksaanwijzing, en nooit bij vissen die gegeten worden.